817

ادبيات نمايشي

بررسي تطبيقي نظريه الگوي سفر قهرمان ژوزف كمپبل در حكايت مشت زن اثر سعدي

«ژوزف كمپبل» اسطوره شناس آمريكايي است كه در زمينه اسطوره شناسي و مذهب پژوهش هاي گسترده اي انجام داده است. وي در كتاب «قهرمان هزارچهره» (1949)، در باره الگويي به نام «سفر قهرمان» صحبت كرده است. اين الگو كه بر اساس نظريه كهن الگوهاي «كارل گوستاو يونگ» بنا شده است، به اين مي پردازد كه بسياري از اساطير تحت تاثير كهن الگوي سفر قهرمان شكل گرفته اند. در اين الگو، قهرمان سفري را آغاز مي كند، از دنياي عادي وارد دنياي ناشناخته ها مي شود و طي مراحلي، پس از عبور از موانع سر راهش، به مقصود خود مي رسد و دست آوردهايش را با خود به دنياي عادي مي آورد. از زمان طرح اين مسئله، حوزه هاي مختلف ادبيات ، ادبيات نمايشي و سينما با اين نگاه مورد ارزيابي قرار گرفته و آثار متعددي هم بر مبناي آن توليد شده است. در حوزه ادبيات تطبيقي هم ، پژوهشگران به شكل گسترده، به مقايسه تطبيقي اين الگو با متون مختلف پرداخته اند. در ايران ، پس از ترجمه كتاب قهرمان هزارچهره، پژوهش هايي با اين نگاه در زمينه ادبيات كلاسيك در مورد متوني مانند «شاهنامه» فردوسي و «ويس و رامين» فخرالدين اسعد گرگاني انجام شده، اما حكايت هاي سعدي تا به حال با اين رويكرد مورد بررسي قرار نگرفته است. البته حكايت هاي سعدي بسيار كوتاه هستند و گمان نمي رود كه الگوي سفر قهرمان در آن ها بگنجد، اما اين پژوهش، پس از بررسي تمامي حكايت هاي سعدي در بوستان و گلستان به حكايتي دست پيدا كرد از باب قناعت، به نام «مشت زن» كه در واقع مفصل ترين حكايت منثور سعدي هم هست و به نظر مي رسد كه به شكل حداكثري با نظريه سفر قهرمان كمپبل تطابق داشته باشد. درواقع، پرسش بنياديني كه در جريان اين پژوهش، پاسخ داده شده، از اين قرار است: «آيا حكايت مشت زن با نظريه ي سفر قهرمان كمپبل تطابق دارد يا نه؟» فرض اصلي اين نوشتار اين بوده كه اين تطابق وجود دارد و اين پژوهش بر آن بوده كه حدود اين مطابقت را مشخص كند. اين تطابق از دو جهت حائز اهميت است: نخست آن كه ، به دليل استوار بودن نظريه كمبل بر آراي يونگ در باب كهن الگوها، اين بررسي تطبيقي به ما كمك مي كند كه روح كهن الگوي سفر قهرمان را در فرهنگ غني ايراني به روايت سعدي بشناسيم و دوم اين كه، چون الگوي سفر قهرمان يكي از اركان اقتباس هاي نمايشي و سينمايي است و نگاه تربيتي سعدي هم در فرهنگ ايراني از اركان شكل گيري نظام تعليم و تربيت به شمار مي رود ، نتيجه اين پژوهش مي تواند جهت نگارش يك متن نمايشي مورد استفاده قرار بگيرد. امروزه در سراسر جهان از اين الگو جهت اقتباس هاي نمايشي و سينمايي استفاده مي شود و از طريق رسانه هاي متعدد، مولفه هاي فرهنگي يك حوزه خاص مدام در سطح جهان تبليغ مي شود. ما بايد در ميان اين هياهوي فرهنگي به اركان هويت تاريخيمان رجوع كنيم تا براي نسل هاي پيش رو اساطير را با مولفه هاي فرهنگي خودمان تبيين و تفسير كنيم. اين پژوهش مشتمل بر پنج فصل مجزاست. فصل يكم، به بيان كليات اين طرح پژوهشي اختصاص يافته است. فصل دوم، سراغ تبيين مفهوم اسطوره، اسطوره شناسي و كهن الگو رفته است. فصل سوم، به معرفي ژوزف كمپبل، نظريه اسطوره يگانه و الگوي سفر قهرمان مي پردازد. فصل چهارم، به معرفي سعدي، آثارش و حكايت مشت زن اختصاص پيدا كرده است و در فصل پنجم تلاش شده است كه موارد انطباق و عدم انطباق الگوي سفر قهرمان با حكايت مورد نظر سنجش و استخراج بشود. آنچه در پايان، به عنوان نتيجه، به دست آمده، حاكي از اين است كه اين نظريه تا حد زيادي با ساختار داستاني اين حكايت قهرماني تطايق دارد، اگرچه كه معدود مواردي هم هستند كه در اين انطباق نمي گنجند؛ اما در كل، مي توان گفت كه اين تطابق به حدي است كه نمي توان از آن چشم پوشي كرد.

نمايشنامه «مشت زن»

قاسم پور، اكرم

غفاري، فرزاد معافي

1394

122 ص.

1/1/1900 12:00:00 AM

Joseph Campbell’s Hero’s Journey Pattern Comparative analysis Theory in the Story of “The Boxer” by Saadi

Joseph Campbel , Mythology , The Hero’s Jurney , Archetype , Saadi , Golestan , The Boxer

Adapted Screenplay based in a Story by the Same name of Saadi’s Golestan,”Boxer”

كارشناسي ارشد