3335

هنر اسلامي -گرايش مطالعات تاريخي هنر اسلامي

با ورود اسلام به ايران و مهاجرت سادات و عالمان ديني به نقاط مختلف كشور، اعتقادات مذهبي، به‌ويژه باورهاي شيعي، به‌تدريج در ميان مردم نفوذ كرد و مورد احترام قرار گرفت. اين امر منجر به احداث آرامگاه‌هاي متعددي براي پاسداشت اين افراد، به‌خصوص سادات، شد. استان تهران، به دليل همجواري با شهر ري و قرارگيري در مسير طبرستان، از ديرباز موقعيت جغرافيايي ممتازي داشته و پذيراي شمار زيادي از سادات و عالمان ديني بوده‌است. هنرمندان نيز با خلق آثار چوبي مانند صندوق‌هاي قبر، درهاي چوبي، رحل قرآن و تزيينات معماري، نقش مهمي در تزيين اين بناها ايفا كردند. اين آثار اغلب شامل كتيبه‌هايي با آيات قرآن، احاديث ائمه، نقوش اسليمي، ختايي و گره‌چيني‌هايي با مضامين عرفاني هستند. اين مطالعه با هدف بررسي مصنوعات چوبي موجود در امامزاده‌هاي استان تهران و گونه‌شناسي محتوايي و تحليل بصري اين آثار انجام شده‌است. پس از بازديد ميداني از 332 امامزاده در استان تهران، تنها 25 امامزاده داراي اشياء چوبي بودند كه در مجموع 56 مورد شناسايي شد. اين تحقيق در پي پاسخ به اين پرسش‌ها است: گونه‌شناسي محتوايي توليدات چوبي امامزاده‌هاي استان تهران چيست؟ و تحليل بصري اين اشياء چگونه انجام مي‌شود؟ اين 56 اثر يافت‌شده از منظر نقوش، نوع ساختار، قاب‌بندي، تزيينات حاشيه‌اي، كتيبه‌ها و مضامين به‌كاررفته در آن‌ها، به‌ويژه با استناد به نام واقف، سال ساخت، اسامي هنرمندان و نجاران، مورد بررسي قرار گرفت. بر اساس يافته‌هاي اين تحقيق، اين آثار چوبي شامل سه دسته اصلي هستند: درهاي چوبي (منبت و خاتم)، صندوق‌هاي چوبي، ستون‌ و سقف‌ چوبي. درهاي منبت، بيشترين سهم را در بين اين آثار هنري دارند. از نظر گونه‌شناسي مضامين كتيبه‌ها، عمده مفاهيم به‌كاررفته شامل اسامي ائمه و اسماء الهي است. افزون بر اين، نام تعدادي از مشاغل، واقفان و هنرمندان نيز در اين آثار ذكر شده‌است. اگرچه مصنوعات يافت‌شده مربوط به دوره‌هاي سلجوقي، ايلخاني، تيموري، صفوي، قاجار و پهلوي هستند، اما تعداد آثار مربوط به دوره قاجار، به‌ويژه دوره ناصري، در مقايسه با ساير ادوار چشمگير است. «ناصرالدين‌شاه قاجار» را مي‌توان به‌عنوان شخصيتي برشمرد كه بيشترين تعداد دست‌ساخته‌هاي وقفي را به امامزاده‌هاي اين استان اهدا كرده‌است. در ادامه، با بررسي اسامي هنرمندان، مجموعه‌اي از آثار مرتبط با «خانواده نجار لباساني (لواساني)» شناسايي شد. با بازبيني در شجره‌ اين خانواده و ديگر آثار ثبت‌شده داراي امضاي نجار لباساني، چنين به نظر مي‌آيد، اين خانواده سابقه طولاني در هنر نجاري داشته‌است. در مجموع، هفت اثر منبت از اين خاندان در بين دست‌سازه‌هاي چوبي مورد مطالعه وجود دارد. همچنين، دو امام‌زاده عبدالله (شهرري) و صالح (تهران) داراي دَرهاي منبت به امضاي «صنيعي» هستند كه اين هنرمند را مي‌توان پس از خانواده لباساني، از هنرمندان صاحب‌سبك اين استان به شمار آورد.

شيخ، علي‌رضا

1403

228ص.: مصور (رنگي)، جدول( بخشي رنگي)