183

هنر اسلامي

يكي از مهم ترين رخدادهاي تاريخ تمدن بشر، اختراع حروف چاپي مستقل و دستگاه چاپ بوده و تاثيرات شگرفي درتاريخ نشركتاب و روزنامه در ايران بوجود آورد. با اين شيوه، انتقال اطلاعات و نشر علم سرعت يافته و چاپ سنگي بر روش كتابت سنتي غلبه كرده و تاثيرات بسزايي در تغيير سبك خوشنويسي گذاشت. خط نستعليق يكي ازشيوه هاي نگارش در خوشنويسي فارسي در بيشتر متون ادبي است. اين خط بخشي از تكامل خود را در بستر كتابت متون پيمود به همين منظور شناخت عوامل تاثير گذار بر تغييرات ساختاري آن با ورود صنعت چاپ سوال اصلي اين پژوهش را شكل مي‌دهد. لذا در اين پژوهش بنيادي تلاش مي شود با مطالعه سير تحول ساختاري خط نستعليق در دوره قاجار و مقايسه و تحليل آن قبل و بعد از حضور صنعت چاپ، به چگونگي و چرايي اين تغييرات تا دوران معاصر پرداخته شود. اين پژوهش به لحاظ ماهيت از نوع توصيفي – تحليلي با رويكردي تاريخي مي¬باشد، و داده‌هاي آن به شيوه كتابخانه‌اي با استفاده از منابع مكتوب ونيز با بررسي و ارائه نمونه‌هايي از نسخه هاي خطي موجود در موزه ها جمع آوري شده است. همچنين دراين پژوهش ضمن مصاحبه با استادان پيشكسوت و پژوهشگران حوزه خوشنويسي به روش ميداني، سعي در تعيين عوامل و چگونگي اين تغييرات در دوره‌هاي بعدي و تا زمان معاصر شده است. در اين پژوهش آثار دو گروه از خوشنويسان مورد بحث و بررسي قرار گرفته است: نخست سبك و شيوه خوشنويسان نستعليق‌نويس كه پيش از نهضت چاپ‌نويسي به كتابت اشتغال داشته‌اند. گروه دوم، خوشنويساني كه از نيمه دوم سده سيزدهم به بعد تحت تاثير نگارش آثار چاپ سنگي، تغييراتي در شيوه نگارششان پديد آمد. از مهمترين يافته هاي اين پژوهش مي توان به اين نكته ي بنيادي اشاره كرد كه؛ مشكل اساسي هنر خوشنويسي معاصر ايران تحولي است كه در صد سال گذشته با ظهور صنعت چاپ ايجاد و ميراثي براي خوشنويسان امروز شد. رواج چاپ سنگي، خوشنويسان را وادار ساخت كه از ظرافت انتهاي حروف، چشم پوشي كنند، زيرا در اين چاپ ظرافت‌ها و باريك نويسي‌ها ، به خوبي قابل اجرا نبود. ميرزا محمد رضا كلهر شيوه خاصي در خط نستعليق ابداع كرد تا راه حلي علمي براي دستيابي به محصولات چاپ سنگي ارائه دهد . وي در اين راه به ابداعات تازه‌اي در شاكله حروف و كلمات دست زد و سبكي نو را در خوشنويسي پايه گذاري كرد كه امروزه به چاپي نويسي معروف گرديده است. از آنجا كه ارتباط خوشنويسان در اواخر دوره¬ قاجار با سلسله اساتيد قديمي قطع شده بود، شيوه خاصي كه كلهر در شيوه نستعليق ايجاد كرد، بر نستعليق¬نويسان پس از او و تا زمان حال بسيار مؤثر بوده‌است.

قليچ خاني، حميدرضا

1397

97ص.: مصور، جدول

Structural comparing of Nastaliq before and after printing methods

1/1/1900 12:00:00 AM

Gajar , Calligraphy , Nastaliq , lithographed, Mirza Mohamad Raza Kalhur

كارشناسي ارشد

هنر