108

ادبيات نمايشي

بررسي كاركرد عنصر جنون و بازتاب آن در آثار ساعدي با خوانشي فوكويي

اين پژوهش بر آن است كه به بررسي مفهوم جنون در آثار ساعدي و ارتباط آن با مقوله‌ي گفتمان و قدرت در آراي فوكو بپردازد. در مورد قدرت فوكو يكي از راه‌هاي آن را در نظام سراسربيني دنبال مي‌كند، نظارت نهادها كه در تيمارستان‌ها و زندان‌ها از آن استفاده مي‌كنند، با نظر به آراي فوكو و اختناق و سركوب‌ها، حكومت ايران در دهه 40 شمسي براي كنترل جامعه از اين نظام سراسربيني بهره مي‌گيرد. همين باعث مي‌شود تا نظاره شونده، يعني جامعه به خودكنترلي به شكلي ناخودآگاه و خودآگاه دست بزند و گفتمان رايجي را ايجاد كند. اين گفتمان در دهه‌ي 40 ايران، براي فرار از تيغ سانسور و تخطي از اين محدوده دست به دامن تمثيل و نمادپردازي و راه‌هاي سخن گفتن غير مستقيم مي‌شود. جنون در بعضي آثار ساعدي عنصري مي‌شود براي نمايش گفتمان رايج سركوبگر جامعه، جامعه‌اي كه با توجه به شرايط سخت خود باعث نوعي جنون مي‌شود. ديوانگان كه طرد از جامعه‌اند و سخنشان سخني تباه به نظر مي‌رسد در آثار ساعدي، حتا در كسوت يك انسان عاقل در مي‌آيد. يكي از كارهايي كه فوكو انجام مي‌دهد، نقد خرد مدرن است. ساعدي با بازي با ديوانگان و زبان و رفتارشان به نوعي خرد مدرن را نقد مي‌كند. چيز ديگري كه در اين پژوهش بر آن تاكيد شده، اشتراكات بن انديشه‌ي فوكو و ساعدي است. و توجه هر دو ان‌ها به مفهوم "فرودست" فوكو با روش تبارشناسي كه روشي براي تحليل تاريخ است موضوع مورد بحثش را از طبقه‌ي فرودست انتخاب مي‌كند، همان كاري كه ساعدي نمايشنامه و داستان‌هايش انجام مي‌دهد. اين پژوهش به سوالاني چون بازتاب جنون در آثار ساعدي در چه هويت و شخصيت‌هايي تجسم و نمود يافته است؟ جنون به عنوان يك وضعيت دراماتيك در آثار ساعدي چگونه قابليت تحليل و بررسي دارد و در چه حيطه‌اي از نمايش قابل بررسي است؟ مفهوم جنون در آثار وي از چه شاكله و نهاد فلسفي و انديشگاني برخوردار است؟ پاسخ مي‌دهد كه با ديدگاه فوكو دنبال مي‌شود. ديدگاه فوكو در زمينه‌ي قدرت، جنون، گفتمان، نظام‌ سراسربيني؛ كه با توجه به دوره‌ي زماني ساعدي و اوج فعاليتش در دهه‌ي 40 ايران بررسي و پاسخگويي شده است. فوكو به نهادهاي بازدارنده و سركوبگري اشاره دارد كه جنون را در بند مي‌كند. ساعدي از عنصر جنون طوري استفاده كرده است تا راهي باشد براي آگاه سازي بشر و فرار از تيغ سانسور، او اشاره مي‌كند كه حكومت تنها صراحت را مي‌فهمد و تمثيل را نمي‌فهمد. جنون گاهي جنبه‌ي ويرانگري دارد، گاه فلسفي، گاه نقابي مي‌شود براي به نقد كشيدن خرد، گاه اپيدمي مي‌شود.

نمايشنامه ي جفت

سپهران، كامران

1395

143ص.

1/1/1900 12:00:00 AM

Investigating the function of the element of madness and its reflection in Saedi's works with Foucault's reading

Saedi , psychosis , power , Foucault’s , discourse

Pair play

كارشناسي ارشد

هنر